Demokrasinin Uygulanma Biçimleri Nelerdir?

Demokrasi

Demokrasinin uygulanma biçimleri, doğrudan demokrasi, temsili demokrasi ve yarı doğrudan demokrasi olmak üzere üçe ayrılır.

Doğrudan demokrasi, Eski Yunan Şehir Devletleri ve İsviçre Kantonlarında uygulanmıştır. Yarı doğrudan demokrasinin araçlarına (referandum, halk vetosu vb.) İtalya’da başvurulur. Temsili demokrasiye ise, Türkiye, ABD, Fransa ve İsviçre gibi bir çok devlette rastlamak mümkündür.

Doğrudan Demokrasi Nedir?

“Doğrudan hükûmet” de denilen doğrudan demokrasi, halkın egemenliğini bizzat ve doğrudan doğruya kullandığı demokrasi tipidir. Doğrudan demokraside devlet için gerekli olan bütün kararlar, yurttaşlar topluluğu tarafından aracısız ve temsilcisiz olarak bizzat alınır. Doğrudan demokrasi, halkın halk tarafından yönetilmesini öngörmektedir. Dolayısıyla doğrudan demokrasi sistemi, demokrasinin ideal anlamına en yakın olan sistemdir.

Doğrudan demokrasiye Antik Çağ’da Yunan site devletlerinde rastlanır. Bu sitelerde (şehir) vatandaşlar (Kadınlar, köleler ve 26 yaşını doldurmamış erkekler vatandaş sayılmıyordu.), “agora” veya “forum” denilen bir meydanda toplanır. Ülke meselelerini tartışır ve karara bağlarlardı.

Demokrasi

Günümüzde doğrudan demokrasi sadece İsviçre’nin bir küçük dağ kantonunda ve dört yarım-kantonunda uygulanmaktadır. Bunlar Glaris Kantonu ile Aşağı ve Yukarı Unterwald, İç ve Dış Appenzell.

Doğrudan demokrasi sistemi, teorik olarak “halk egemenliği teorisi”ne dayanmaktadır. Halk egemenliği teorisi de Rousseau’nun “Toplumsal Sözleşme”sine dayandırılır.

Temsili Demokrasi Nedir?

“Temsilî hükûmet” de denilen temsilî demokrasi, halkın egemenliğini seçtiği temsilciler aracılığı ile kullanması demektir.

Referandum gibi araçlarla halkın yönetime doğrudan doğruya katılmasının mümkün olmadığı temsilî sistemlere “saf temsilî demokrasi” adı verilir. Temsilî demokrasi sistemi teorik olarak “millî egemenlik teorisi”ne dayanmaktadır. Bu sistem hâlihazırda Almanya, İngiltere, Türkiye, Japonya, ABD, Hollanda, vb. ülkelerde uygulanmaktadır.

Temsilî demokrasinin, parlamenter sistem, başkanlık sistemi, yarı başkanlık sistemi ve meclis hükûmeti olmak üzere dört farklı uygulama biçimi vardır.

Parlamenter Sistem

Parlamenter sistemde kuvvetler ayrılığı ilkesi geçerlidir. Yasama, yürütme ve yargı organları hukuken birbirinden ayrı ve bağımsızdır. Yürütme, yasamanın içinden çıkar ve yasamanın güvenoyunu almak zorundadır. Ayrıca yürütmenin her türlü uygulaması, yasama ve yargı organları tarafından denetlenmektedir.

Bu sistemde yürütme yetkisi bakanlar kurulu, devlet başkanı/cumhurbaşkanı tarafından kullanılır. Bakanlar kurulu yürütmede daha aktif bir rol oynar. Parlamenter sistemlerde çoğunluk ilkesi esastır.

Genellikle mecliste çoğunluğu sağlayan parti, hükûmet görevini üstlenir ve bu partinin başkanı başbakan olur. Bir parti tek başına çoğunluğu sağlayamaz ise koalisyon hükûmeti kurulur. Bakanlar kurulunun parlamentoya karşı sorumluluğu bulunmaktadır. Bakanlar kurulu meclise karşı sorumluluklarını yerine getirmezse meclis güven oylaması isteyebilir ve hükûmeti düşürebilir.

Başkanlık Sistemi Nedir?

Başkanlık sisteminde yürütme görevini halkın seçtiği başkan ve başkanın belirlediği bakanlar kullanır. Bu sistemtemde bakanlar başkana karşı sorumludur. Yasama görevini halk tarafından seçilen meclis ve yargı görevini ise bağımsız mahkemeler yerine getirir.

Hükûmet üyeleri, başkan tarafından seçilir ve başkan tarafından görevden el çektirilir. Hükûmet üyeleri yasama organı içinden de seçilebilir ancak iki görevi birden yürütmelerine izin verilmediğinden seçildikten sonra yasama organı üyelikleri düşürülür. Başkan ve onun atayacağı bakanlar, yasamadan güvenoyu almak zorunda değildir. Başkan ve bakanları meclisin azletme yetkisi yoktur.

Yarı Başkanlık Sistemi Nedir?

İkili otoriteye sahip bir sistemdir. Yürütme yetkisi halk tarafından seçilen devlet başkanı ile meclis güvenine dayanan hükümet başkanı arasında paylaşılır. Başbakan ve kabinesi meclise karşı sorumludur.

Başbakan hükûmeti kurabilmek için güvenoyu almak ve kararlarını uygulamaya dönüştürmek için meclisin çoğunluğunun desteğini almak zorundadır.

Bu sistemde, başkana olağanüstü yetkiler verilmiştir. Başkan meclisi feshetme, erken seçim kararı alma, kimi meclis kararlarını halk oyuna götürme, dış politikayı belirleme vb. yetkileri çoğu zaman tek başına kullanır.

Meclis Hükumeti Sistemi Nedir?

Meclis hükûmeti sisteminde, meclisin yani yasamanın üstünlüğü vardır. Güçler ayrılığı değil güçler birliği vardır. Meclis, yasama ve yürütme yetkisini birlikte kullanır.

Bu sistemde yürütme kurulu meclis tarafından seçilir, yürütme kurulu meclis adına yürütme görevini yerine getirir. Yürütme kuruluna meclis tarafından bakanlar tayin edilir. Her bakan bakanlığının icraatları konusunda meclise karşı sorumludur. Ayrıca bir başbakan görevlendirilmez.

Meclis ile yürütme kurulu görüş ayrılığına düşerse yürütme kurulu, meclisin aldığı karar doğrultusunda hareket etmek zorundadır. Meclis böyle bir durumda yürütme kurulunu tamamen ya da kısmi olarak yenileyebilir. Bu sistemde, diğer sistemlerde olduğu gibi birtakım yetkilerle donatılmış bir devlet başkanlığı yoktur.

Devlet başkanlığı görevi sembolik bir görevdir. Meclis tarafından seçilen bir üye tarafından meclis adına yürütülür. Yabancı devlet başkanlarının karşılanması gibi törensel görevleri yerine getirir.

Yarı Doğrudan Demokrasi Nedir?

Yarı doğrudan demokrasi, egemenliğin kullanılmasının halk ile temsilcileri arasında paylaştırıldığı demokrasi biçimidir. Egemenliğin kullanımının esasen halkın seçtiği temsilcilere bırakılması nedeniyle temsilî demokrasiye; referandum, halk vetosu gibi araçlarla seçmenlerin egemenliğini doğrudan kullanılmasına olanak sağladığı için de doğrudan demokrasiye benzetilmektedir. Bu anlamda yarı doğrudan demokrasi, temsilî demokrasi ile doğrudan demokrasinin birleşimidir.

Yarı doğrudan demokrasi sisteminde egemenliğin kullanımı esasen halkın seçtiği temsilcilere verilmiştir. Ancak bazı durumlarda, referandum gibi araçlarla seçmenler de egemenliğin kullanılmasına doğrudan doğruya katılırlar. Bu bakımdan yarı doğrudan demokrasiyi, temsilî demokrasi olarak niteleyenler de vardır.

Yarı doğrudan demokrasi biçiminde halk, “referandum”, “halk vetosu”, “halk teşebbüsü” ve “temsilcilerin azli” araçlarıyla egemenliğin kullanılmasına doğrudan katılır.

  1. Referandum (Halk Oylaması): Parlamento tarafından kabul edilen veya edilecek olan bir kanun metninin halkın onayına sunulmasıdır.
  2. Halk Vetosu: Parlamento tarafından usulüne uygun olarak kabul edilen kanunun, halkın inisiyatifiyle değiştirilmesi ya da ortadan kaldırılmasıdır.
  3. Halk Teşebbüsü: Referandum ve halk vetosu istenmeyen kanunu engelleyebilir ama halkın istediği kanunun çıkmasını sağlayamaz. İşte halkın istediği ama parlamentonun çıkarmaya yanaşmadığı kanunun çıkarılmasını sağlayacak yarı-doğrudan demokrasi aracı halk teşebbüsüdür.
  4. Temsilcilerin Azli: Halkın, çalışmasından memnun kalmadığı temsilcilerini görevden almasına imkân veren bir usuldür. Bu usulde, temsilcisinden memnun kalmayan seçmenler, temsilcinin görevden alınmasını ve yerine yeni birisinin seçilmesini kararlaştırabilir ve bunun gereğinin yapılması için baskı uygulayabilirler.

Yarı doğrudan demokrasi sisteminin, İsviçre ve İtalya’da uygulandığını söyleyebiliriz.

Henüz Yorum Yok "Demokrasinin Uygulanma Biçimleri Nelerdir?"

Yorum Yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*